Bản sắc viết: Cách ta định hình "cái tôi" giữa muôn vàn khuôn mẫu
Tại sao cùng một chủ đề, có người viết khiến ta nhớ rất lâu, còn có người đọc xong là trôi tuột ngay lập tức?
Rất nhiều người viết, đặc biệt là người mới bắt đầu, thường nhầm lẫn bản sắc viết với phong cách viết. Mình cũng không ngoại lệ. Thời điểm mới viết và xây thương hiệu, mình cứ nghĩ viết sao cho thật bay bổng, câu từ phải thật xuất sắc. Nhiều khi còn ngó nghiêng chỗ nọ chỗ kia để học lỏm cách họ diễn đạt.
Mãi cho tới khi định vị rõ ràng, có tệp khách hàng cụ thể, mình mới dành thời gian ngồi xuống, lắng nghe chính mình, và chưng cất chất liệu chỉ riêng mình mới có. Kết quả, mỗi bài mình viết, tuy chẳng quá viral, nhưng luôn nhận được chứng thực từ khách hàng:
“Chị đọc một lần là chị đoán ra ngay là bài Ánh viết”.
“Chị theo dõi Ánh một thời gian rồi, rất thích cách diễn đạt và đặt vấn đề của em. Nó khác hẳn với những người chị đã từng đọc...”
Thực tế, bản sắc viết không chỉ là kỹ thuật dùng từ. Đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Thứ khiến một bài viết đọng lại trong tâm trí người đọc không chỉ là cách bạn trình bày, mà là cách bạn tư duy.
Nó nằm ở cách bạn nhìn thế giới trước khi đưa tay lên bàn phím. Nó nằm ở hệ tư duy âm thầm vận hành sau mỗi câu chữ, thứ không ai thấy nhưng ai cũng cảm nhận được. Nó nằm ở quan điểm độc nhất mà bạn soi rọi vào một chủ đề quen thuộc, khiến người đọc bất giác dừng lại và thốt lên:
“À, ha, thì ra là như vậy!”
Vấn đề không nằm ở việc bạn viết chưa hay. Vấn đề nằm ở chỗ: bạn chưa chạm tới nơi sâu nhất trong trái tim mình.
Muốn người đọc nhớ như in câu chữ trong tâm trí, thứ đầu tiên bạn cần không phải là kỹ thuật, mà là tư duy chiến lược để định hình bản sắc.
Giải mã tâm lý đằng sau lớp áo nguỵ trang của người viết
Trong một thời đại mà bất kỳ ai cũng có thể viết, và hầu hết đều cố gắng viết đúng chuẩn, nghịch lý lớn nhất lại nằm ở đây: càng cố viết chuẩn, ta càng mờ nhạt.
Người mới thường bắt đầu bằng những câu hỏi mang tính kỹ thuật:
“Viết sao cho hay?
“Viết sao cho giống người giỏi?”
“Viết sao cho được nhiều tương tác?”
…
Những câu hỏi đó không sai, nhưng chúng đặt trọng tâm vào một kết quả bên ngoài (được công nhận, được khen, được chia sẻ), thay vì vào một nội lực bên trong (cái nhìn, tri giác, niềm tin). Kết quả là nhiều người lao vào bắt chước: nhìn cách người có nhiều like đặt hook như thế nào, học cách mở bài theo công thức, lặp lại những cụm từ hot, thêm hashtag… Những yếu tố này làm cho sản phẩm ban đầu có vẻ chuẩn, nhưng đồng thời bào mòn sự khác biệt tự nhiên, cái chất chỉ mình bạn mới có.
Điều ít ai nhận ra là:
Khi bạn chưa đủ tự tin vào nội lực, bạn sẽ bám vào kỹ thuật.
Khi bạn sợ không ai đọc, bạn sẽ chạy theo trend.
Khi bạn sợ không đủ hay, bạn sẽ mượn giọng văn của người khác.
Khi bạn sợ bị chê, bạn sẽ giấu cái tôi thật của mình dưới một lớp áo ai cũng đang mặc.
Mình tạm gọi đó là lớp áo nguỵ trang của người viết.
Bạn trông như đang viết rất tốt, hook đúng công thức, mở bài đủ kỹ thuật, nội dung đúng format, kết bài đúng mẫu, nhưng càng đúng thì càng xa chính mình.
Cái nguy hiểm nằm ở chỗ: Kỹ thuật có thể khiến bài viết trông chỉn chu, nhưng không thể khiến nó có linh hồn. Linh hồn chỉ xuất hiện khi bạn dám nói theo cách của mình, thực sự tin vào điều bạn chia sẻ, và chân thật với trải nghiệm của chính mình.
Thực ra, “lớp áo nguỵ trang” bắt nguồn từ điều gì?
Nỗi sợ bị đánh giá: Người mới thường sợ mình không đủ hay nên sẽ mô phỏng những tiêu chuẩn đã được xã hội công nhận là an toàn. Sự sao chép này giúp họ bớt lo, nhưng cũng tước đi tính cá nhân.
Tâm lý muốn được thuộc về: Chúng ta muốn bài viết mình được đón nhận. Và cách nhanh nhất để được đón nhận là trở nên giống với những thứ vốn đã được chấp nhận. Nhưng điều quen thuộc thì dễ đọc, nhưng lại không bao giờ khiến người đọc nhớ lâu.
Sự thiếu tin tưởng vào góc nhìn của chính mình: Nhiều người không viết theo cái tôi thật vì họ nghĩ: “Ai cần nghe điều này?”, “Ai quan tâm góc nhìn của mình?” “Nói ra nhỡ có người chê cười thì sao?”… Chính sự hoài nghi bản thân này khiến họ chọn con đường an toàn: sao chép thay vì sáng tạo.
Bạn có thể học kỹ thuật của người khác, nhưng không thể học thuộc lòng lịch sử nội tâm của họ. Bạn có thể bắt chước giọng điệu của họ, nhưng không thể mượn trải nghiệm sống đã hun đúc góc nhìn riêng của họ. Bạn có thể viết đúng format y như họ, nhưng không thể sao chép tần số tư duy tạo ra những điều họ viết.
Kỹ thuật là lớp áo. Nhận thức mới là bản thể.
Và chỉ khi nào bạn dám bỏ lớp áo nguỵ trang đó, dám viết bằng phần thật nhất trong bạn, cho dù đôi khi còn hơi thô ráp, hơi lúng túng, hơi vụng về, thì bản sắc viết của bạn mới dần hiện hình.
Làm sao để định hình, nuôi dưỡng và phát triển bản sắc trong viết để xây dựng nhân hiệu?
01. Xác định hệ giá trị nền tảng
Người có bản sắc rõ ràng không viết lan man. Mỗi bài viết của họ đều xoay quanh 2-3 giá trị cốt lõi. Khi giá trị được giữ vững, người đọc dần xem bạn như một trạm tín hiệu ổn định trong thế giới nội dung nhiễu loạn: nơi họ có thể trở lại bất cứ lúc nào để tìm sự rõ ràng, sự chân thật và một góc nhìn đáng tin cậy. Và chính sự ổn định đó khiến họ nhớ bạn lâu hơn bất kỳ kỹ thuật viết nào.
Ví dụ như với mình, 3 giá trị mình không bao giờ đi lệch: chân thành, thấu cảm, sâu sắc. Vậy cho nên, mỗi bài mình viết, dù ngắn hay dài, chuyên môn hay câu chuyện cá nhân, đều bám chặt 3 giá trị đó. Mình không bao giờ chia sẻ nội dung hời hợt, không chạy theo xu hướng nhất thời, càng không cố gắng gây tranh cãi (dù tích cực) để thu hút độc giả.
3 câu hỏi để bạn tự xác định hệ giá trị viết của mình
Điều gì khiến bạn thấy không thể thỏa hiệp khi viết?
(Nếu bỏ đi điều đó, bài viết sẽ không còn là của bạn nữa.)Khi người đọc nhớ đến bạn, bạn muốn họ cảm nhận được điều gì trước tiên: sự chân thật, sự sâu sắc, sự thấu hiểu, sự chính trực, hay điều khác?
(Cảm xúc đầu tiên mà bạn muốn gieo chính là giá trị cốt lõi của bạn.)Trong 10 bài bạn đã từng viết, điểm chung nhất giữa các bài khiến bạn tự hào là gì? (Đó chính là dấu hiệu rõ ràng nhất của giá trị đang vận hành bên dưới mà bạn chưa gọi tên.)
02. Rèn luyện khả năng phản tư liên tục
Những người viết có bản sắc không chỉ quan sát thế giới, họ còn quan sát chính mình, quan sát cách mình nghĩ, cách mình phản ứng, cách một chi tiết nhỏ có thể lay động bên trong. Phản tư giúp họ nhìn thấy những lớp nghĩa ẩn phía sau trải nghiệm, rồi từ đó tách ra những góc nhìn tinh tế mà người khác dễ bỏ lỡ. Khi luyện tập thường xuyên, mỗi sự việc trong đời sống đều trở thành một chất liệu thô, và quá trình phản tư chính là cách họ mài giũa nó thành insight.
Ví dụ như với mình, mình thường nhìn sự việc không chỉ ở góc độ bề mặt, mà luôn chủ động nhìn thật sâu lớp nghĩa ẩn dưới sự việc ấy. Vì thế, cách diễn đạt vấn đề của mình như bạn cũng thấy, luôn mang một màu sắc sâu lắng, có đôi chút cảm xúc chắt lọc từ trải nghiệm và lăng kính cá nhân, không chỉ là lý thuyết đơn thuần.
3 câu hỏi để rèn luyện khả năng phản tư liên tục
Trong một sự việc vừa xảy ra hôm nay, điều gì khiến bạn rung động hoặc khựng lại nhiều nhất? (Điều khiến bạn lay động chính là cửa ngõ dẫn vào lớp nghĩa sâu hơn.)
Nếu tách sự việc đó khỏi bề mặt, bạn nhìn thấy điều gì về con người, về cảm xúc, hoặc về chính mình? (Câu hỏi này giúp bạn phát hiện “ý nghĩa ẩn”, vùng insight mà người khác thường không thấy.)
Từ trải nghiệm ấy, có một góc nhìn hoặc bài học nào bạn có thể diễn đạt theo cách mà chỉ “tần số tư duy của bạn” mới nói ra được? (Đây chính là bước chuyển hóa trải nghiệm thành bản sắc viết.)
03. Viết chậm nhưng chắc
Trong một thế giới thúc giục ta phải đăng bài liên tục, viết chậm nghe như một lựa chọn đi ngược thời đại. Nhưng những người có bản sắc viết mạnh không chạy đua với tần suất, họ ưu tiên độ sâu. Họ hiểu rằng một bài viết thật sự có sức sống cần thời gian để thấm, để những lớp ý nghĩa ngấm vào nhau trước khi hiện ra trên câu chữ.
Khi viết chậm, bạn có không gian để soi lại chính mình: liệu đây có phải điều mình tin? Liệu góc nhìn này đã đủ rõ? Liệu câu chữ này có đang phản ánh tần số tư duy của mình? Và chính sự chắc ấy, sự vững vàng trong giá trị, sự rõ ràng trong insight, sự trọn vẹn trong thông điệp, mới tạo nên những bài viết khiến người đọc nhớ lâu, thay vì chỉ lướt qua rồi quên sạch.
3 câu hỏi để rèn thói quen viết chậm nhưng chắc
Nếu chỉ được giữ lại một ý quan trọng nhất trong bài viết này, đó sẽ là ý nào, và vì sao? (Câu hỏi này buộc bạn lược bỏ sự lan man và giữ lại phần tinh túy nhất.)
Câu chữ bạn viết ra lúc này đang phản ánh điều bạn thật sự tin, hay chỉ là điều nghe cho hay, đúng kỹ thuật, được số đông ưa chuộng? (Một bài viết chắc phải bắt đầu từ sự trung thực với chính mình.)
Nếu bạn đọc lại bài viết này sau 3 ngày, điều gì khiến bạn vẫn thấy nó đúng với bản sắc của mình? (Sự bền vững của insight chính là thước đo cho một bài viết có chiều sâu.)
04. Lọc bớt kỹ thuật, tăng thêm nhận thức
Kỹ thuật có thể giúp câu chữ của bạn trau chuốt hơn, nhưng nhận thức mới là thứ khiến bài viết có sức nặng. Người mới thường cố gắng viết thật đúng, thật hay trước khi viết thật, nên vô thức dựa dẫm vào công thức, cấu trúc, hay checklist. Nhưng càng dựa vào kỹ thuật, bài viết càng dễ trở nên trơn tru mà rỗng, giống như một đoạn văn được đóng gói đẹp, nhưng thiếu linh hồn.
Người có bản sắc viết mạnh luôn đặt câu hỏi: “Mình thực sự hiểu điều gì ở đây?” Vì họ biết rằng một bài viết chỉ thật sự sống khi nó được sinh ra từ một nhận thức đủ sâu, đủ trong, đủ chín. Kỹ thuật chỉ là công cụ để diễn đạt nhận thức đó một cách rõ ràng hơn, chứ không phải thứ quyết định bản sắc.
Với mình, mỗi khi chuẩn bị viết, mình không hỏi: “Mở bài thế nào cho cuốn?”, “Viết kiểu gì để bắt trend?”, mà tự hỏi: “Điều cốt lõi mình muốn nói là gì? Mình đã nhìn đủ sâu vào bản chất chưa?” Chính nhờ vậy, dù có dùng ẩn dụ hay không, viết ngắn hay dài, phong cách tối giản hay cảm xúc, tần số tư duy của mình vẫn hiển hiện như một sợi chỉ dẫn xuyên suốt.
Khi bạn đặt nhận thức lên trước kỹ thuật, câu chữ tự nhiên sẽ mang theo một năng lượng rất khác: vững vàng hơn, chân thật hơn, và khó bị nhầm lẫn với bất kỳ ai.
3 câu hỏi để luyện viết từ nhận thức, không chỉ từ kỹ thuật
1. Điều mình đang viết xuất phát từ nhận thức thực sự của mình, hay chỉ là lặp lại điều nghe được từ người khác? (Đây là câu hỏi giúp bạn tránh sự vay mượn góc nhìn.)
2. Nếu bỏ hết kỹ thuật đi, mở bài, giọng văn, cấu trúc, thông điệp lõi mình muốn truyền tải là gì? (Khi lõi đủ mạnh, kỹ thuật chỉ là phần trang trí.)
3. Bài viết này cho thấy mình biết điều gì, hay hiểu điều gì? (Biết đến từ thông tin. Hiểu đến từ nhận thức. Và chỉ có hiểu mới tạo ra bản sắc.)
Lời kết
Tóm lại, khi viết trở thành kỹ năng bão hòa, khác biệt không đến từ việc bạn thao tác công cụ tinh xảo hay sản xuất nội dung nhanh đến mức nào, mà từ việc bạn nhìn và sắp đặt thế giới theo một tần số chỉ riêng bạn mới có. Ở điểm khởi đầu, nhiệm vụ không phải là viết sao cho thật hay, thật xuất sắc, mà là làm cho cái nhìn của bạn đủ rõ, vì khi cái nhìn ấy ổn định, mọi câu chữ bạn tạo ra sẽ tự có âm sắc riêng, và người đọc sẽ không thể lẫn bạn với bất kỳ ai khác.
Nếu bạn muốn mình hướng dẫn thêm về cách tạo một hồ sơ bản sắc viết (WRITING IDENTITY PROFILE) cho riêng mình, hãy comment bên dưới hoặc inbox mình gửi file mẫu nhé.
Đọc thêm:
c ơi, mình xin file hồ sơ bản sắc viết với ạ